9 di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng giàu giá trị lịch sử
Bài đăng ngày 13 tháng 11, 2026
Sau khi hợp nhất với Hải Dương, Hải Phòng sở hữu hệ thống di sản phong phú, trải dài từ biển đảo đến những vùng đất giàu truyền thống lịch sử. Khám phá di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng là hành trình tìm hiểu các dấu mốc dựng nước, giữ nước, văn hóa và cảnh quan đặc sắc của thành phố.
visitphuquoc
Thêm vào mục Yêu thích Người đã thêm điều này
In

1. Tổng quan về hệ thống di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng

1.1. Di tích quốc gia đặc biệt là gì?

Di tích quốc gia đặc biệt là những di tích có giá trị đặc biệt tiêu biểu của quốc gia, được xếp hạng theo quy định của Luật Di sản văn hóa. Theo khoản 1 Điều 24 Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, hệ thống xếp hạng di tích ở phạm vi quốc gia gồm ba cấp: di tích cấp tỉnh, di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt. Trong đó, di tích cấp tỉnh có giá trị tiêu biểu của địa phương, di tích quốc gia có giá trị tiêu biểu của đất nước, còn di tích quốc gia đặc biệt phải thể hiện giá trị đặc biệt tiêu biểu ở tầm quốc gia.

Theo Điều 21 của Luật này, di tích được phân thành các loại hình như di tích lịch sử - văn hóa, di tích kiến trúc nghệ thuật, di tích khảo cổ, danh lam thắng cảnh và di tích hỗn hợp. Việc xếp hạng quốc gia đặc biệt không chỉ ghi nhận giá trị nổi bật của một công trình hay địa điểm mà còn khẳng định ý nghĩa của di sản đối với lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc.

Để được xếp hạng, di tích phải đáp ứng ít nhất một trong các tiêu chí nhận diện tại Điều 22. Theo Điều 25, hồ sơ khoa học do UBND cấp tỉnh lập, được thẩm định và trình Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, trình Thủ tướng Chính phủ quyết định. Vì vậy, danh hiệu di tích quốc gia đặc biệt là sự ghi nhận ở cấp quốc gia đối với những giá trị di sản nổi bật, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị lâu dài.

1.2. Hải Phòng hiện có bao nhiêu di tích quốc gia đặc biệt?

Sau khi hợp nhất với tỉnh Hải Dương năm 2025, thành phố Hải Phòng có 9 di tích được xếp hạng quốc gia đặc biệt, theo thống kê công bố trên Cổng thông tin điện tử thành phố. Phạm vi di sản được mở rộng từ khu vực Hải Phòng trước đây sang cả vùng đất Hải Dương cũ, tạo nên hệ thống di tích đa dạng về lịch sử, kiến trúc, văn hóa và cảnh quan thiên nhiên.

9 di tích quốc gia đặc biệt là nguồn tài nguyên quý giá cho phát triển du lịch văn hóa, lịch sử Hải Phòng

9 di tích quốc gia đặc biệt là nguồn tài nguyên quý giá cho phát triển du lịch văn hóa, lịch sử Hải Phòng. (Nguồn: Sưu tầm)

Xét về giá trị, mỗi di tích lưu giữ một dấu ấn riêng: Côn Sơn – Kiếp Bạc gắn với lịch sử Phật giáo Trúc Lâm và các nhân vật thời Trần; Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm, Văn Miếu Mao Điền và cụm Đền Xưa – Chùa Giám – Đền Bia lưu dấu truyền thống học thuật, y học; Từ Lương Xâm và Đường Hồ Chí Minh trên biển gắn với những dấu mốc quan trọng trong lịch sử đấu tranh bảo vệ đất nước. Trong khi đó, quần đảo Cát Bà và quần thể An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương nổi bật với giá trị cảnh quan, địa chất và di sản văn hóa. Đây là nguồn tài nguyên quan trọng để phát triển các hành trình khám phá lịch sử, văn hóa và thiên nhiên trên địa bàn thành phố.

2. Danh sách 9 di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng nổi bật

Hệ thống di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng trải rộng từ vùng núi, đồng bằng đến không gian biển đảo, phản ánh nhiều giai đoạn lịch sử và những giá trị văn hóa đặc trưng của địa phương. Mỗi di tích lưu giữ dấu ấn riêng về nhân vật, sự kiện lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng hoặc cảnh quan tự nhiên. Dưới đây là 9 địa điểm tiêu biểu, giúp du khách khám phá chiều sâu di sản của thành phố.

2.1. Quần thể di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc

Nằm tại phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng, quần thể di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc là điểm đến gắn với lịch sử Phật giáo Trúc Lâm và nhiều danh nhân của dân tộc. Quần thể gồm hai khu vực chính là Côn Sơn và Kiếp Bạc. Tại Côn Sơn, chùa Côn Sơn nằm dưới chân núi Kỳ Lân, gắn với Thiền phái Trúc Lâm và cuộc đời của các danh nhân như Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Đán. Trong khi đó, đền Kiếp Bạc tọa lạc giữa thung lũng núi Rồng, là nơi thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng gia quyến, gợi nhắc về những chiến công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông.

Côn Sơn – Kiếp Bạc không chỉ có giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh mà còn là một bộ phận của Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc. Ngày 12/7/2025, quần thể này được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới, ghi nhận những giá trị nổi bật gắn với sự hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Đến đây, du khách có thể tham quan các công trình cổ, tìm hiểu dấu tích của những nhân vật lịch sử và khám phá cảnh quan núi rừng bao quanh di tích.

Quần thể di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc

Quần thể di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc. (Nguồn: Sưu tầm)

2.2. Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Quần đảo Cát Bà

Quần đảo Cát Bà thuộc đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng, nổi bật với hệ thống đảo đá vôi, vùng biển và cảnh quan núi rừng đan xen. Nơi đây có nhiều hệ sinh thái đặc trưng như rừng trên núi đá vôi, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và rạn san hô, tạo nên môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Sự đa dạng về địa hình và sinh thái là yếu tố quan trọng làm nên giá trị nổi bật của danh lam thắng cảnh này.

Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Quần đảo Cát Bà

Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Quần đảo Cát Bà. (Nguồn: Sưu tầm)

Trong hành trình khám phá, du khách có thể tham quan vịnh Lan Hạ, tìm hiểu đời sống tại làng chài Cái Bèo, chèo kayak hoặc khám phá các tuyến đường xuyên rừng ở Vườn quốc gia Cát Bà. Tuyến cáp treo Sun World Cat Ba kết nối Cát Hải với khu vực Phù Long trên đảo Cát Bà cũng là một lựa chọn ngắm cảnh từ trên cao, với tầm nhìn hướng ra núi đá vôi, vùng biển và các làng chài ven vịnh.

Tuyến cáp treo Sun World Cat Ba kết nối Cát Hải với đảo Cát Bà qua hành trình vượt biển ấn tượng

Tuyến cáp treo Sun World Cat Ba kết nối Cát Hải với đảo Cát Bà qua hành trình vượt biển ấn tượng. (Nguồn: Sưu tầm)

Đặt vé cáp treo Phù Long - Cát Hải tại đây!

Bên cạnh danh hiệu danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt, Cát Bà còn được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới năm 2004. Năm 2023, quần đảo này cùng vịnh Hạ Long được ghi danh là Di sản thiên nhiên thế giới, mở rộng không gian di sản liên tỉnh giữa Hải Phòng và Quảng Ninh. Những danh hiệu trên phản ánh giá trị nổi bật của Cát Bà về cảnh quan, địa chất, địa mạo và đa dạng sinh học, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn hệ sinh thái trong quá trình phát triển du lịch.

2.3. Di tích lịch sử Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm

Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm tọa lạc tại xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, thành phố Hải Phòng, là nơi tưởng niệm Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm – nhà giáo, nhà thơ và nhà tư tưởng tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XVI. Ông sinh năm 1491, mất năm 1585. Sau khi cáo quan về quê, Nguyễn Bỉnh Khiêm dành thời gian dạy học, sáng tác thơ văn và dựng Am Bạch Vân. Công trình này gắn với quãng đời ông trở về quê nhà, mở lớp truyền dạy tri thức cho nhiều thế hệ học trò.

Khu di tích hiện có nhiều hạng mục tưởng niệm, trong đó nổi bật là đền thờ và Am Bạch Vân được phục dựng theo hình ảnh ngôi nhà tranh ba gian xưa. Du khách có thể tìm hiểu về thân thế, sự nghiệp của Trạng Trình qua các công trình, tư liệu và hiện vật trong khuôn viên. Không gian Am Bạch Vân cũng gợi nhắc về truyền thống dạy học của Nguyễn Bỉnh Khiêm, với những học trò được sử sách ghi nhận như Phùng Khắc Khoan. Đây là địa điểm có ý nghĩa trong việc tìm hiểu lịch sử, văn chương và truyền thống hiếu học của vùng đất Hải Phòng.

Di tích lịch sử Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm

Di tích lịch sử Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm. (Nguồn: Sưu tầm)

2.4. Quần thể di tích An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương

Quần thể di tích An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương nằm trên địa bàn khu vực Kinh Môn và các vùng lân cận thuộc Hải Dương trước đây, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Đây là quần thể kết hợp giữa di tích lịch sử, kiến trúc tôn giáo, dấu tích khảo cổ và cảnh quan núi đá vôi. Trong đó, đền Cao trên núi An Phụ gắn với An Sinh Vương Trần Liễu; động Kính Chủ nổi bật với hệ thống hang động tự nhiên và văn bia khắc trên vách đá; còn chùa Nhẫm Dương là công trình Phật giáo gắn với những phát hiện khảo cổ có giá trị. Mỗi địa điểm góp phần phản ánh một phương diện lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa của vùng đất xứ Đông.

Điểm nhấn tại động Kính Chủ là hệ thống 47 văn bia Ma Nhai có niên đại từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX. Được khắc trực tiếp lên vách đá, các văn bia lưu lại dấu tích của nhiều tác giả, đồng thời phản ánh đời sống văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử qua nhiều thời kỳ. Năm 2017, hệ thống văn bia Ma Nhai tại động Kính Chủ được công nhận là Bảo vật quốc gia. Bên cạnh giá trị của di sản tư liệu, quần thể còn thu hút bởi địa hình núi đá vôi và không gian chùa, đền nằm giữa cảnh quan tự nhiên.

Quần thể di tích An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương

Quần thể di tích An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương. (Nguồn: Sưu tầm)

2.5. Văn Miếu Mao Điền

Văn Miếu Mao Điền thuộc xã Mao Điền, thành phố Hải Phòng, là công trình tiêu biểu cho truyền thống khoa bảng của vùng đất Hải Dương xưa. Di tích được hình thành từ thời Lê Sơ, từng là nơi tổ chức các kỳ thi Hương để tuyển chọn nhân tài cho trấn Hải Dương và khu vực phía đông kinh thành Thăng Long. Đến thời nhà Mạc, nơi đây còn tổ chức cả kỳ thi Hội. Năm 1535, Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ Trạng nguyên tại kỳ thi Đình, trở thành một dấu mốc đáng nhớ trong lịch sử giáo dục của vùng đất này.

Khuôn viên Văn Miếu Mao Điền gồm nhiều hạng mục kiến trúc truyền thống như Văn Miếu môn, miếu thờ, nhà bia tiến sĩ, gác chuông, gác trống, nhà Đông vu, Tây vu, bái đường và hậu cung. Điểm nhấn của di tích là hệ thống 14 bia tiến sĩ ghi danh 637 vị tiến sĩ Nho học của trấn Hải Dương. Những tấm bia này không chỉ có giá trị tư liệu về lịch sử khoa cử mà còn thể hiện truyền thống trọng dụng hiền tài của địa phương. Khi tham quan, du khách có thể tìm hiểu về chế độ thi cử xưa, dạo quanh khuôn viên và dâng hương tưởng nhớ các bậc tiền nhân.

Văn Miếu Mao Điền

Văn Miếu Mao Điền. (Nguồn: Sưu tầm)

2.6. Cụm di tích Đền Xưa – Chùa Giám – Đền Bia

Cụm di tích Đền Xưa – Chùa Giám – Đền Bia nằm tại khu vực Cẩm Giàng trước đây, nay thuộc thành phố Hải Phòng, gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Đại danh y Tuệ Tĩnh. Ông là nhân vật có đóng góp quan trọng đối với nền y học cổ truyền Việt Nam, nổi tiếng với tư tưởng dùng thuốc Nam chữa bệnh cho người Việt. Trong cụm di tích, Đền Xưa là nơi thờ phụng, tưởng niệm danh y; Chùa Giám là công trình Phật giáo có giá trị kiến trúc, nghệ thuật; còn Đền Bia lưu giữ những dấu tích và tư liệu liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của ông.

Một trong những điểm nhấn tại Chùa Giám là Tháp gỗ Cửu Phẩm Liên Hoa, được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015. Công trình có kết cấu nhiều tầng, được chạm khắc và trang trí công phu, nổi bật với khả năng xoay quanh trục. Tháp lưu giữ nhiều pho tượng Phật, thể hiện kỹ thuật chế tác gỗ tinh xảo của nghệ nhân xưa. Cùng với các dấu tích tại Đền Xưa và Đền Bia, công trình góp phần làm rõ hơn giá trị văn hóa, tín ngưỡng của cụm di tích và truyền thống y học dân tộc gắn với danh y Tuệ Tĩnh.

Cụm di tích Đền Xưa – Chùa Giám – Đền Bia

Cụm di tích Đền Xưa – Chùa Giám – Đền Bia. (Nguồn: Sưu tầm)

2.7. Di tích lịch sử Đường Hồ Chí Minh trên biển

Đường Hồ Chí Minh trên biển là tuyến vận tải quân sự chiến lược được hình thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Tuyến đường có vai trò quan trọng trong việc vận chuyển vũ khí, trang thiết bị và hàng hóa từ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam. Trên những chuyến hải trình bí mật, cán bộ, chiến sĩ thuộc lực lượng vận tải quân sự trên biển cùng các con tàu không số đã vượt qua nhiều khó khăn, hiểm nguy để đưa hàng hóa đến các bến tiếp nhận.

Tại Hải Phòng, Bến K15 ở khu vực Đồ Sơn là địa danh gắn với điểm xuất phát của tuyến vận tải đặc biệt này. Di tích lịch sử Đường Hồ Chí Minh trên biển được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng quốc gia đặc biệt năm 2024, với phạm vi phân bố tại Hải Phòng và một số địa phương khác. Cần phân biệt rõ: Bến K15 là di tích quốc gia, đồng thời là địa điểm thành phần gắn với tuyến đường, chứ không phải một di tích quốc gia đặc biệt độc lập.

Đến tham quan, du khách có thể tìm hiểu về những con tàu không số, các chuyến hải trình bí mật và sự hy sinh của cán bộ, chiến sĩ trong quá trình vận chuyển hàng hóa chi viện cho miền Nam. Những dấu tích tại Bến K15 giúp tái hiện một phần hoạt động của tuyến đường, qua đó làm rõ vai trò của Hải Phòng trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước.

Di tích lịch sử Đường Hồ Chí Minh trên biển

Di tích lịch sử Đường Hồ Chí Minh trên biển. (Nguồn: Sưu tầm)

2.8. Cụm di tích liên quan đến nhà Mạc ở Dương Kinh

Cụm di tích liên quan đến nhà Mạc ở Dương Kinh nằm tại khu vực Kiến Thụy trước đây, nay thuộc thành phố Hải Phòng, gắn với quê hương và dấu ấn lịch sử của vương triều Mạc. Quần thể gồm Khu tưởng niệm Vương triều Mạc, Từ đường họ Mạc, chùa Trà Phương, chùa Nhân Trai và đền – chùa Hòa Liễu. Các công trình này lưu giữ những dấu tích về dòng họ Mạc tại vùng đất Dương Kinh xưa, đồng thời phản ánh vai trò của triều Mạc trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI.

Một hiện vật đáng chú ý tại Khu tưởng niệm Vương triều Mạc là thanh Định Nam Đao, được lưu truyền gắn với Mạc Đăng Dung. Hiện vật này được công nhận là Bảo vật quốc gia, góp phần làm nổi bật giá trị lịch sử của khu tưởng niệm. Bên cạnh đó, kiến trúc đền, chùa và các tư liệu được lưu giữ tại những địa điểm thành phần giúp du khách tìm hiểu thêm về quá trình hình thành, phát triển của vương triều Mạc. Cụm di tích được xếp hạng quốc gia đặc biệt năm 2025, trở thành một địa chỉ quan trọng khi khám phá lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam.

Cụm di tích liên quan đến nhà Mạc ở Dương Kinh

Cụm di tích liên quan đến nhà Mạc ở Dương Kinh. (Nguồn: Sưu tầm)

2.9. Cụm di tích Từ Lương Xâm – Căn cứ bản doanh của Ngô Quyền năm 938

Tọa lạc tại phường Đông Hải, thành phố Hải Phòng, Từ Lương Xâm là di tích gắn với Đức Vương Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán, khu vực này được xem là một trong những căn cứ bản doanh quan trọng của Ngô Quyền trước khi ông tổ chức trận quyết chiến trên sông Bạch Đằng. Chiến thắng năm 938 đã chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc kéo dài, mở ra bước ngoặt quan trọng trong lịch sử độc lập của dân tộc. Di tích hiện lưu giữ không gian thờ tự Đức Vương Ngô Quyền cùng nhiều tư liệu, hiện vật liên quan đến sự kiện lịch sử này, trong đó có ba cọc gỗ được giới thiệu là chứng tích gắn với trận Bạch Đằng.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, Từ Lương Xâm còn là địa điểm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương. Hằng năm, lễ hội Từ Lương Xâm diễn ra từ ngày 15 đến 18 tháng Giêng âm lịch, với các nghi thức dâng hương, tế lễ và rước kiệu truyền thống. Nổi bật trong lễ hội là đoàn rước kiệu bát cống trang trí hoa tươi, tái hiện không khí trang nghiêm để tưởng nhớ công lao của Ngô Quyền. Cụm di tích được xếp hạng quốc gia đặc biệt năm 2025, góp phần lưu giữ ký ức về chiến thắng Bạch Đằng và bồi đắp niềm tự hào lịch sử trong cộng đồng.

Cụm di tích Từ Lương Xâm – Căn cứ bản doanh của Ngô Quyền năm 938

Cụm di tích Từ Lương Xâm – Căn cứ bản doanh của Ngô Quyền năm 938. (Nguồn: Sưu tầm)

3. Lưu ý khi tham quan di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng

Khi tham quan các di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng, du khách nên tìm hiểu trước về lịch sử, giá trị văn hóa và những quy định riêng tại từng địa điểm để chuyến đi thêm ý nghĩa. Trong quá trình tham quan, cần lựa chọn trang phục lịch sự, giữ gìn trật tự, không tự ý chạm vào hiện vật, di chuyển vào khu vực có biển hạn chế hoặc làm ảnh hưởng đến không gian thờ tự. Nếu đi theo nhóm hoặc có trẻ nhỏ, nên chú ý quản lý thành viên, tuân thủ hướng dẫn của ban quản lý di tích và giữ gìn vệ sinh chung.

Bên cạnh việc tôn trọng không gian di sản, du khách cũng nên chủ động sắp xếp lịch trình phù hợp, kiểm tra thời gian mở cửa và các hoạt động tham quan trước khi khởi hành. Với những điểm đến có khuôn viên rộng hoặc nằm cách xa trung tâm, việc chuẩn bị giày dép thoải mái, nước uống và phương tiện di chuyển sẽ giúp hành trình thuận tiện hơn. Khi chụp ảnh, quay phim, du khách cần tuân thủ quy định tại di tích, không sử dụng thiết bị gây ảnh hưởng đến người khác. Đặc biệt, hãy cùng chung tay bảo vệ cảnh quan, không xả rác hay viết, vẽ lên các công trình để gìn giữ giá trị di sản cho thế hệ sau.

Du khách cần tìm hiểu lịch sử và tuân thủ quy định khi tham quan các di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng

Du khách cần tìm hiểu lịch sử và tuân thủ quy định khi tham quan các di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng. (Nguồn: Sưu tầm)

Hệ thống di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa và dấu ấn riêng của vùng đất giàu truyền thống. Từ công trình gắn với các danh nhân, anh hùng dân tộc đến những quần thể danh thắng biển đảo, mỗi địa điểm đều kể một câu chuyện về hành trình dựng xây và bảo vệ quê hương. Khám phá những di sản này, du khách có dịp tìm hiểu lịch sử, cảm nhận bản sắc văn hóa và cảnh quan đặc trưng của Hải Phòng.