1. Giới thiệu chung về Từ Lương Xâm
Từ Lương Xâm tọa lạc tại phường Đông Hải 1, quận Hải An, TP. Hải Phòng. Di tích nằm cách trung tâm thành phố khoảng 7 km, tương đương 15–20 phút di chuyển bằng ô tô theo trục đường Lê Hồng Phong và Phạm Văn Đồng. Khu vực đền có không gian thoáng đãng, nằm gần khu dân cư lâu đời, lối vào rộng rãi, dễ nhận diện với cổng tam quan truyền thống và biển chỉ dẫn rõ ràng, thuận tiện cho du khách thập phương đến tham quan, chiêm bái.
Theo các tài liệu lịch sử, Từ Lương Xâm là nơi Đức vương Ngô Quyền từng chọn làm đại bản doanh trước khi chỉ huy quân dân Đại Việt đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938. Tên gọi “Lương Xâm” mang ý nghĩa vùng đất tốt lành, hội tụ linh khí, nơi nuôi dưỡng chí lớn và tinh thần quật cường. Trong tiến trình dựng nước và giữ nước, Từ Lương Xâm được xem là một trong những địa điểm gắn với bước ngoặt lịch sử quan trọng, chấm dứt hơn 1.000 năm Bắc thuộc, mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ lâu dài cho dân tộc Việt Nam.
Giá trị nổi bật của Từ Lương Xâm không chỉ nằm ở chiều sâu lịch sử mà còn ở ý nghĩa biểu tượng đối với Hải Phòng. Năm 2022, di tích chính thức được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh mà Từ Lương Xâm gìn giữ suốt nhiều thế kỷ, đồng thời khẳng định vai trò của Hải Phòng trong dòng chảy lịch sử dân tộc Việt Nam.
Khu vực nhà khách tại Từ Lương Xuân. (Nguồn: Sưu tầm)
2. Giá trị lịch sử và văn hóa của Từ Lương Xâm
2.1. Vai trò của Từ Lương Xâm trong chiến thắng Bạch Đằng 938
Theo sử liệu chính thống, năm 938, Đức vương Ngô Quyền đã chọn khu vực Từ Lương Xâm làm nơi tập kết lực lượng, xây dựng kế hoạch và chỉ huy cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán. Vị trí này có lợi thế chiến lược khi nằm gần cửa sông Bạch Đằng, thuận tiện cho việc kiểm soát thủy lộ và triển khai trận địa cọc ngầm nổi tiếng. Từ đây, Ngô Quyền đã đưa ra quyết định mang tính lịch sử, đánh tan đạo quân xâm lược, tiêu diệt hoàn toàn hạm đội Nam Hán.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 không chỉ là một trận thắng quân sự mà còn là dấu mốc mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ cho dân tộc Việt Nam sau hơn 1.000 năm Bắc thuộc. Với vai trò là đại bản doanh, Từ Lương Xâm trở thành biểu tượng cho trí tuệ quân sự, tinh thần tự chủ và khát vọng độc lập của người Việt. Giá trị này khiến di tích không chỉ mang ý nghĩa địa phương mà còn có tầm vóc quốc gia trong lịch sử Việt Nam.
Ba chiếc cọc - chứng tích trong trận chiến trên sông Bạch Đằng. (Nguồn: Sưu tầm)
2.2. Quá trình hình thành, phát triển và gìn giữ di tích
Theo các tài liệu lưu trữ, Từ Lương Xâm được hình thành từ khá sớm, ban đầu là nơi nhân dân lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của Đức vương Ngô Quyền. Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê và Nguyễn, ngôi đền liên tục được tu bổ, mở rộng với quy mô ngày càng hoàn chỉnh. Nhiều đợt trùng tu lớn được ghi nhận vào thế kỷ XVII, XIX và giai đoạn sau năm 1990 nhằm bảo tồn giá trị nguyên gốc của di tích.
Công tác bảo tồn Từ Lương Xâm hiện nay được thực hiện theo hướng kết hợp giữa gìn giữ kiến trúc cổ và phát huy giá trị văn hóa. Tổng diện tích khu di tích hiện vào khoảng hơn 5.000 m², bao gồm đền chính, sân tế, hệ thống nhà phụ trợ và không gian cảnh quan. Việc bảo tồn được đặt dưới sự quản lý của chính quyền địa phương và ngành văn hóa Hải Phòng, tuân thủ các quy định của Luật Di sản văn hóa.
2.3. Những nhân vật lịch sử và truyền thuyết gắn với Từ Lương Xâm
Nhân vật trung tâm gắn với Từ Lương Xâm là Đức vương Ngô Quyền, người được hậu thế tôn vinh là “Tổ Trung hưng” của dân tộc. Sau khi lên ngôi năm 939, ông đặt nền móng cho nhà Ngô và mở ra thời kỳ độc lập lâu dài cho Đại Việt. Tại Từ Lương Xâm, hình ảnh Ngô Quyền không chỉ hiện diện trong các pho tượng thờ mà còn trong tâm thức người dân địa phương qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh yếu tố lịch sử, Từ Lương Xâm còn gắn với nhiều truyền thuyết dân gian về linh khí đất thiêng, về sự che chở của Đức vương với dân làng. Những câu chuyện này được lưu truyền qua lễ hội, nghi thức tế lễ và sinh hoạt văn hóa cộng đồng, góp phần tạo nên giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc cho di tích, giúp Từ Lương Xâm luôn có sức sống bền bỉ trong đời sống tinh thần của người Hải Phòng.
3. Khám phá kiến trúc và hiện vật tại Từ Lương Xâm
3.1. Tổng quan kiến trúc đền Từ Lương Xâm
Kiến trúc Từ Lương Xâm mang đậm phong cách truyền thống của đền thờ Việt Nam thời Nguyễn, với bố cục theo trục thần đạo rõ ràng. Từ ngoài vào trong là cổng tam quan, sân tế, nhà bái đường và hậu cung. Các hạng mục được sắp xếp cân đối, hài hòa với không gian cảnh quan, tạo cảm giác trang nghiêm nhưng gần gũi cho người hành hương.
Điểm nổi bật trong kiến trúc đền là hệ thống chạm khắc gỗ tinh xảo với các họa tiết rồng, phượng, hoa lá cách điệu. Nhiều cấu kiện kiến trúc vẫn được bảo tồn nguyên bản, sử dụng gỗ lim, gỗ táu có tuổi đời hàng trăm năm. Nghệ thuật trang trí tại Từ Lương Xâm không quá cầu kỳ nhưng thể hiện rõ tinh thần tôn kính và thẩm mỹ truyền thống của người Việt.
Lối vào được chạm khắc tỉ mỉ và tinh xảo. (Nguồn: Sưu tầm)
3.2. Các cổ vật và hiện vật quý giá tại Từ Lương Xâm
Hệ thống hiện vật tại Từ Lương Xâm được đánh giá có giá trị cao về mặt lịch sử. Nổi bật là các sắc phong thời Nguyễn, trong đó có sắc phong niên hiệu Tự Đức và Khải Định, ghi nhận công lao của Đức vương Ngô Quyền và vai trò của ngôi đền trong đời sống tín ngưỡng địa phương. Đây là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử và văn hóa.
Ngoài ra, di tích còn lưu giữ bia đá cổ, đồ thờ tự bằng đồng, gốm và nhiều cấu kiện kiến trúc có niên đại hàng trăm năm. Mỗi hiện vật đều phản ánh một giai đoạn phát triển của Từ Lương Xâm, góp phần tạo nên bức tranh toàn diện về quá trình hình thành và gìn giữ di tích qua các thời kỳ lịch sử.
4. Lễ hội Từ Lương Xâm – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Lễ hội Từ Lương Xâm là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của Hải Phòng, diễn ra hằng năm từ ngày 14 đến ngày 18 tháng Giêng âm lịch. Đây là dịp tưởng niệm ngày chiến thắng Bạch Đằng năm 938 và tôn vinh công lao to lớn của Đức vương Ngô Quyền. Theo thống kê của ngành văn hóa địa phương, mỗi mùa lễ hội thu hút hàng chục nghìn lượt người dân và du khách thập phương về dâng hương, tham dự các nghi lễ truyền thống.
Trong những ngày chính hội, Từ Lương Xâm trở thành không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng sôi động, quy tụ đại diện các làng xã trong khu vực Hải An. Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để cộng đồng cùng nhau ôn lại lịch sử, giáo dục truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ.
Lễ Hội nổi bật tại Từ Lương Xâm. (Nguồn: Sưu tầm)
Phần lễ của lễ hội Từ Lương Xâm được tổ chức trang nghiêm với các nghi thức truyền thống như lễ rước kiệu Đức vương Ngô Quyền, lễ dâng hương, tế cáo và đọc chúc văn. Các nghi thức này tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn cổ truyền, thể hiện sự tôn kính đối với bậc tiền nhân và giá trị tâm linh lâu đời của di tích.
Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa dân gian như múa rồng, múa lân, hát ca trù, diễn xướng dân gian và tái hiện chiến thắng Bạch Đằng trên sân khấu hóa. Những hoạt động này không chỉ tạo không khí lễ hội rộn ràng mà còn giúp người xem dễ dàng hình dung về bối cảnh lịch sử hào hùng gắn liền với Từ Lương Xâm.
Với những giá trị nổi bật, lễ hội Từ Lương Xâm đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu này góp phần nâng cao ý thức bảo tồn di sản, đồng thời đưa Từ Lương Xâm trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc trong bản đồ du lịch tâm linh và lịch sử của Hải Phòng.
5. Kinh nghiệm tham quan và những điều nên biết khi đến Từ Lương Xuân
5.1. Lưu ý thời gian mở cửa
Từ Lương Xâm mở cửa đón khách tham quan hằng ngày, thường từ 7 giờ 00 đến 17 giờ 00. Thời điểm lý tưởng nhất để tham quan là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi không gian yên tĩnh và ánh sáng thuận lợi cho việc tìm hiểu kiến trúc, lịch sử di tích. Vào mùa lễ hội tháng Giêng âm lịch, lượng khách tăng cao nên du khách cần chủ động sắp xếp thời gian phù hợp.
Thời gian tham quan trung bình tại Từ Lương Xâm khoảng 45 đến 60 phút, đủ để dâng hương, tham quan các hạng mục kiến trúc và tìm hiểu lịch sử. Du khách nên kết hợp tham quan cùng các điểm di tích lân cận để có cái nhìn toàn diện hơn về không gian văn hóa Hải Phòng.
Từ Lương Xuân mở cửa đón khách tham quan hằng ngày. (Nguồn: Sưu tầm)
5.2. Trang phục và đồ dùng cần chuẩn bị khi đến Từ Lương Xâm
Là không gian tâm linh, Từ Lương Xâm yêu cầu du khách ăn mặc lịch sự, kín đáo. Trang phục nên gọn gàng, tránh quần áo quá ngắn hoặc phản cảm. Việc lựa chọn trang phục phù hợp không chỉ thể hiện sự tôn trọng di tích mà còn giúp du khách cảm nhận trọn vẹn không khí trang nghiêm nơi thờ tự Đức vương Ngô Quyền.
Ngoài ra, du khách có thể chuẩn bị hương hoa, lễ vật đơn giản để dâng hương. Nên mang theo nước uống cá nhân và giày dép thoải mái để thuận tiện di chuyển trong khuôn viên rộng hơn 5.000 m² của Từ Lương Xâm.
5.3. Những lưu ý về phong tục và trải nghiệm văn hóa
Khi tham quan Từ Lương Xâm, du khách nên giữ trật tự, nói chuyện nhỏ nhẹ và tuân thủ các quy định của ban quản lý di tích. Việc tìm hiểu trước về lịch sử, nhân vật thờ phụng và các nghi thức truyền thống sẽ giúp chuyến đi trở nên ý nghĩa và sâu sắc hơn.
Đặc biệt trong mùa lễ hội, du khách nên đi theo hướng dẫn, tránh chen lấn và tôn trọng không gian sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương. Những hành động nhỏ nhưng đúng mực sẽ góp phần gìn giữ giá trị văn hóa bền vững cho Từ Lương Xâm.
5.4. Mẹo chụp ảnh tại Từ Lương Xâm
Không gian kiến trúc cổ kính của Từ Lương Xâm là bối cảnh lý tưởng để lưu giữ những khoảnh khắc mang đậm dấu ấn lịch sử. Du khách có thể chụp ảnh tại cổng tam quan, sân tế hoặc khu vực bái đường với ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng sớm.
Khi chụp ảnh trong khu vực thờ tự, cần hạn chế sử dụng đèn flash và tránh tạo dáng phản cảm. Những bức ảnh gắn liền với câu chuyện về Đức vương Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng sẽ mang giá trị tinh thần cao hơn, giúp chuyến tham quan Từ Lương Xâm trở thành trải nghiệm đáng nhớ.
Sau khi tham quan Từ Lương Xâm, nếu còn thời gian, du khách có thể tiếp tục hành trình khám phá đảo Cát Bà, một trong những điểm đến nổi bật của du lịch Hải Phòng. Để qua đảo, Sun World Cat Ba là điểm nhấn trải nghiệm hiện đại, mang đến góc nhìn hoàn toàn khác biệt so với không gian lịch sử của Từ Lương Xâm. Tuyến cáp treo Cát Hải Cát Bà do Sun Group đầu tư có trụ cáp cao 214 m, từng được Tổ chức Guinness công nhận là trụ cáp treo cao nhất thế giới. Hành trình cáp treo dài gần 4 km, giúp du khách chiêm ngưỡng toàn cảnh vịnh biển, rừng núi và quần đảo Cát Bà từ trên cao.
Hệ thống cáp treo 3 dây hiện đại. (Nguồn: Sưu tầm)
Từ Lương Xâm không chỉ là một di tích lịch sử quốc gia đặc biệt mà còn là biểu tượng tinh thần gắn liền với chiến thắng Bạch Đằng năm 938 và kỷ nguyên độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam. Ghé thăm Từ Lương Xâm, du khách có cơ hội tìm về cội nguồn lịch sử, cảm nhận chiều sâu văn hóa và giá trị tâm linh được gìn giữ suốt hơn 1.000 năm qua. Trong nhịp sống hiện đại của thành phố cảng Hải Phòng, di tích vẫn giữ vai trò như một “địa chỉ đỏ” quan trọng, nơi mỗi bước chân tham quan không chỉ là hành trình khám phá mà còn là sự kết nối bền chặt với truyền thống, lòng tự hào dân tộc và những giá trị lịch sử đã làm nên bản sắc Việt Nam.