1. Giới thiệu nghề làm hương ở Hải Phòng
Nghề làm hương ở Hải Phòng gắn chặt với đời sống văn hóa và tín ngưỡng của người dân địa phương, đặc biệt trong các dịp lễ Tết, giỗ chạp và cúng lễ quanh năm. Hương bài không chỉ là vật phẩm tâm linh mà còn thể hiện sự kết nối giữa con người với tổ tiên, thần linh theo tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Theo ghi nhận của Cổng Thông tin điện tử Hải Phòng, hầu hết các gia đình tại khu vực nông thôn và đô thị Hải Phòng đều duy trì thói quen thắp hương hàng ngày hoặc vào các dịp quan trọng.
Trong đời sống tinh thần của người dân đất Cảng, nghề làm hương ở Hải Phòng góp phần giữ gìn nếp sinh hoạt tâm linh truyền thống, đặc biệt vào dịp Tết Nguyên đán khi nhu cầu sử dụng hương tăng gấp 3 đến 4 lần so với ngày thường. Theo thống kê địa phương, riêng xã Kiền Bái mỗi năm cung ứng hàng chục triệu nén hương ra thị trường miền Bắc, phục vụ nhu cầu thờ cúng của người dân trong và ngoài thành phố.
Làng nghề Kiền Bái thuộc thành phố Thủy Nguyên được xem là “thủ phủ” của nghề làm hương ở Hải Phòng, nơi tập trung phần lớn các hộ gia đình sản xuất hương bài truyền thống. Với vị trí cách trung tâm thành phố khoảng 15 km, Kiền Bái thuận lợi cho giao thương và phát triển nghề thủ công. Nghề làm hương tại đây đã hình thành và phát triển liên tục qua nhiều thế hệ, trở thành niềm tự hào văn hóa của người dân địa phương.
Nghề làm hương ở Hải Phòng trở thành niềm tự hào văn hóa của người dân địa phương. (Nguồn: Báo Tiền Phong)
2. Lịch sử phát triển nghề làm hương ở Hải Phòng
2.1. Dấu ấn trăm năm
Theo các tư liệu lịch sử và ký ức dân gian, nghề làm hương tại Hải Phòng bắt đầu hình thành và phát triển rõ nét từ cuối thế kỷ XIX, gắn liền với thời kỳ cảng Hải Phòng mở rộng giao thương và trở thành đầu mối trao đổi hàng hóa quan trọng ở miền Bắc. Sự giao lưu buôn bán, đặc biệt với cộng đồng người Hoa, đã mang đến những kỹ thuật làm hương bài mới, từ cách chọn nguyên liệu, pha trộn bột hương đến phương pháp se hương thủ công. Trên nền tảng đó, người dân làng Kiền Bái đã linh hoạt kết hợp nguyên liệu bản địa với bí quyết gia truyền, dần tạo nên mùi hương trầm ấm, dễ chịu và rất riêng, khó trộn lẫn với các làng nghề khác.
Nghề làm hương ở Kiền Bái đạt đến giai đoạn hưng thịnh nhất vào khoảng những năm 1980–1990, khi toàn làng có hơn 50 hộ gia đình tham gia sản xuất với quy mô tương đối lớn. Hương bài Kiền Bái khi ấy không chỉ phục vụ nhu cầu thờ cúng trong vùng mà còn được tiêu thụ rộng rãi tại nhiều tỉnh, thành phía Bắc như Hải Dương, Thái Bình, Quảng Ninh và Hà Nội. Vào mỗi dịp giáp Tết, không khí sản xuất trong làng trở nên nhộn nhịp, với sản lượng trung bình của mỗi hộ đạt tới hàng trăm nghìn nén hương mỗi vụ. Thời kỳ này đã góp phần khẳng định vị thế của làng nghề Kiền Bái như một điểm sáng trong bức tranh các làng nghề truyền thống lâu đời của Hải Phòng.
Làng Kiền Bái có hơn 50 hộ gia đình sản xuất hương. (Nguồn: Sưu tầm)
2.2. Giá trị giữ gìn và truyền lửa cho thế hệ sau
Một trong những giá trị cốt lõi giúp nghề làm hương ở Hải Phòng tồn tại bền bỉ chính là sự kế thừa giữa các thế hệ trong mỗi gia đình. Nghề thường được truyền từ ông bà sang con cháu, với những bí quyết gia truyền về chọn nguyên liệu, phối trộn bột hương và kỹ thuật phơi sấy tự nhiên. Đây là những yếu tố không thể thay thế bằng sản xuất công nghiệp.
Kỹ thuật phơi sấy tự nhiên làm nên giá trị đặc trưng của hương Hải Phòng. (Nguồn: Sưu tầm)
Đối với người dân Kiền Bái, nghề làm hương ở Hải Phòng không chỉ mang lại thu nhập mà còn là niềm tự hào văn hóa. Nhiều gia đình vẫn duy trì sản xuất dù lợi nhuận không cao, với mong muốn giữ nghề cho con cháu và gìn giữ “hơi thở” tâm linh truyền thống. Hiện nay, địa phương đang kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề nhằm tạo sinh kế bền vững cho người dân.
3. Quy trình làm hương ở Hải Phòng
3.1. Nguyên liệu làm hương bài ở Hải Phòng
Nguyên liệu cốt lõi tạo nên chất lượng của nghề làm hương ở Hải Phòng là rễ cây hương bài, một loại thực vật bản địa có mùi thơm dịu, không gắt. Rễ hương bài sau khi thu hoạch được phơi khô tự nhiên từ 7 đến 10 ngày, sau đó nghiền mịn để tạo bột hương. Tre và nứa dùng làm chân hương chủ yếu được khai thác tại các vùng lân cận Thủy Nguyên, đảm bảo độ dẻo và độ bền khi sử dụng.
Điểm đặc trưng của nghề làm hương ở Hải Phòng là cam kết sử dụng nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên, không pha trộn hóa chất tạo mùi hay chất kết dính công nghiệp. Theo chia sẻ từ các hộ sản xuất tại Kiền Bái, bột hương chỉ gồm rễ hương bài nghiền, keo thực vật và nước sạch. Nhờ đó, hương khi đốt có mùi thơm nhẹ, cháy đều và ít khói, phù hợp với không gian thờ cúng truyền thống của người Việt.
3.2. Các bước làm hương thủ công truyền thống
Quy trình thủ công của nghề làm hương ở Hải Phòng trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm lâu năm của người thợ. Mọi khâu đều bắt đầu từ việc chọn tre già, thẳng, ít mắt, sau đó chẻ nhỏ và vót thành chân hương với độ dài phổ biến từ khoảng 30–40 cm. Chân hương được vót đều tay để đảm bảo độ tròn, mịn và đồng nhất, rồi đem phơi khô hoàn toàn bằng nắng tự nhiên. Công đoạn phơi tre này có vai trò quan trọng, giúp chân hương đạt độ cứng, thẳng và không cong vênh, từ đó quyết định khả năng cháy đều, thời gian cháy cũng như độ bền của nén hương trong quá trình sử dụng.
Sau khi hoàn thiện phần chân, người thợ tiếp tục se và phủ bột hương lên thân tre theo phương pháp thủ công truyền thống. Bột hương được phối trộn từ nhiều nguyên liệu tự nhiên như bột quế, trầm, thảo mộc… theo công thức riêng của từng gia đình, tạo nên mùi hương đặc trưng.
Hương sau khi se được xếp ngay ngắn và đem phơi nắng liên tục từ 2–3 ngày, tùy điều kiện thời tiết. Những ngày nắng hanh, khô ráo là thời điểm lý tưởng để hương khô đều, bám bột chắc, không nứt vỡ hay ẩm mốc. Chính vì vậy, mùa sản xuất cao điểm của nghề làm hương ở Hải Phòng thường tập trung vào các tháng cuối năm, khi thời tiết thuận lợi và nhu cầu thị trường tăng cao. Vào giai đoạn này, nhiều hộ gia đình có thể sản xuất tới hàng trăm nghìn nén hương mỗi vụ để phục vụ nhu cầu thờ cúng và Tết Nguyên đán.
Công đoạn phủ bột hương quanh chân tre. (Nguồn: Sưu tầm)
3.3. Sản phẩm đặc sắc của nghề làm hương ở Hải Phòng
Sản phẩm nổi bật nhất của nghề làm hương ở Hải Phòng là hương bài cuốn, được xem như thương hiệu riêng của làng nghề Kiền Bái. Hương có màu nâu tự nhiên, mùi thơm nhẹ, thời gian cháy trung bình từ 45 đến 60 phút mỗi nén. Đây là dòng hương được ưa chuộng trong các dịp lễ Tết, ngày rằm và giỗ chạp tại nhiều gia đình miền Bắc.
Ngoài hương bài cuốn, các hộ sản xuất còn cung cấp nhiều loại hương với độ dài và kích cỡ khác nhau, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng. Theo ghi nhận tại Kiền Bái, giá hương bài truyền thống dao động từ 30.000 đồng đến 60.000 đồng mỗi bó, tùy loại và thời điểm trong năm. Những sản phẩm này góp phần tạo nên danh tiếng lâu đời cho nghề làm hương ở Hải Phòng.
4. Địa chỉ làng nghề và mẹo mua hương chuẩn Kiền Bái
4.1. Địa chỉ làng nghề làm hương ở Hải Phòng
Làng nghề nghề làm hương ở Hải Phòng tập trung chủ yếu tại xã Kiền Bái, huyện Thủy Nguyên, cách trung tâm thành phố khoảng 15 km. Du khách có thể di chuyển bằng xe máy hoặc ô tô với thời gian khoảng 30 phút. Kiền Bái hiện là một trong số ít làng nghề tại Hải Phòng vẫn duy trì sản xuất hương thủ công quy mô hộ gia đình.
Một số cơ sở uy tín tại Kiền Bái sẵn sàng mở cửa đón khách tham quan và trải nghiệm làm hương, tiêu biểu như cơ sở Hưng Lan tại thôn 7, xóm Cây Bàng. Du khách có thể trực tiếp quan sát các công đoạn sản xuất và tìm hiểu sâu hơn về nghề làm hương ở Hải Phòng, đặc biệt vào dịp cận Tết khi làng nghề hoạt động sôi động nhất.
4.2. Mua hương bài chuẩn Kiền Bái
Để chọn đúng sản phẩm của nghề làm hương ở Hải Phòng, du khách nên ưu tiên hương có màu nâu tự nhiên, bề mặt bột mịn, không bóng và không có mùi hóa chất nồng. Khi đốt thử, hương bài chuẩn Kiền Bái cháy đều, tàn cong nhẹ và mùi thơm lan tỏa chậm, dễ chịu. Đây là những dấu hiệu nhận biết hương được làm từ nguyên liệu tự nhiên.
Lựa chọn hương được làm từ nguyên liệu tự nhiên. (Nguồn: Báo Tiền Phong)
Du khách nên mua hương trực tiếp tại các hộ sản xuất hoặc liên hệ trước với xưởng để đặt số lượng lớn, đặc biệt vào dịp cuối năm. Khi vận chuyển xa, cần đóng gói cẩn thận để tránh gãy chân hương.
Sau khi tham quan nghề làm hương ở Hải Phòng, du khách có thể kết hợp hành trình đến đảo Cát Bà, trải nghiệm cáp treo Sun World Cat Ba để chiêm ngưỡng toàn vịnh Lan Hạ hùng vĩ để qua đảo và tận hưởng vui chơi nghỉ dưỡng tại đảo để chuyến đi thêm trọn vẹn.
Du khách check-in trên cabin cáp treo. (Nguồn: Sưu tầm)
Nghề làm hương ở Hải Phòng là di sản văn hóa mang giá trị lịch sử, tâm linh và kinh tế bền vững của người dân vùng đất Cảng. Từ làng nghề Kiền Bái, những nén hương bài thủ công đã và đang góp phần giữ gìn nếp sống truyền thống giữa nhịp sống hiện đại. Việc tìm hiểu, trải nghiệm và ủng hộ sản phẩm của nghề làm hương ở Hải Phòng không chỉ giúp bảo tồn làng nghề mà còn lan tỏa “hơi thở” văn hóa Việt đến với cộng đồng và du khách gần xa.