1. Giới thiệu về nghề nuôi ong lấy mật tại Cát Bà
1.1. Nghề nuôi ong gắn liền với hệ sinh thái rừng Cát Bà
Không chỉ được biết đến với những bãi biển và cảnh quan núi đá vôi, Cát Bà còn sở hữu hệ sinh thái rừng đa dạng, tạo nguồn thức ăn tự nhiên cho các đàn ong. Thảm thực vật phong phú cùng những mùa hoa nối tiếp nhau cung cấp mật và phấn hoa, tạo điều kiện để người dân phát triển nghề nuôi ong lấy mật. Từ giữa thập niên 1990, hoạt động này dần hình thành và trở thành một hướng sinh kế gắn với điều kiện tự nhiên trên đảo. Một số hộ nuôi ong tập trung tại các khu vực như Trân Châu và Xuân Đám.
Nét riêng của nghề nuôi ong tại Cát Bà nằm ở phương thức chăm sóc đàn ong trong môi trường có nguồn hoa tự nhiên. Người nuôi bố trí thùng ong tại những vị trí phù hợp, theo dõi sức khỏe đàn, tình trạng ong chúa và hoạt động của ong thợ. Khi đến mùa hoa, ong thợ tự tìm kiếm mật và phấn hoa, mang về tổ để tạo mật. Sự phụ thuộc vào nguồn hoa theo mùa khiến hoạt động nuôi ong gắn chặt với chu kỳ sinh trưởng của thảm thực vật trên đảo, đồng thời tạo nên đặc trưng riêng cho sản phẩm mật ong địa phương.
Nghề nuôi ong lấy mật tại Cát Bà gắn liền với hệ sinh thái rừng xanh và nguồn hoa tự nhiên phong phú. (Nguồn: Sưu tầm)
1.2. Mật ong rừng Cát Bà có gì đặc biệt?
Mật ong hoa rừng Cát Bà được biết đến với màu sắc vàng tự nhiên, độ sánh và hương thơm đặc trưng. Tùy thời điểm thu hoạch và nguồn hoa mà đàn ong khai thác, mật có thể thay đổi về sắc độ, mùi hương và vị ngọt. Sự khác biệt giữa các mùa tạo nên nét riêng cho sản phẩm, phản ánh phần nào điều kiện thời tiết và thảm thực vật trên đảo. Mật ong có thể được sử dụng để pha chế đồ uống, kết hợp trong chế biến món ăn hoặc làm quà sau chuyến đi.
Không chỉ là sản phẩm nông nghiệp gắn với điều kiện tự nhiên địa phương, mật ong hoa rừng Cát Bà còn được phát triển thành đặc sản mang thương hiệu riêng và có nhãn hiệu chứng nhận. Hoạt động nuôi ong góp phần đa dạng hóa sinh kế cho người dân, đồng thời tạo thêm sản phẩm để kết nối với du lịch địa phương. Với du khách, tìm hiểu về mật ong cũng là dịp khám phá một hướng sản xuất dựa vào nguồn tài nguyên bản địa, bên cạnh những hoạt động quen thuộc như tham quan rừng và trải nghiệm biển đảo.
2. Thời điểm thích hợp để trải nghiệm thu hoạch mật ong rừng Cát Bà
Mùa hoa và điều kiện thời tiết ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kiếm mật của đàn ong, vì vậy lựa chọn đúng thời điểm sẽ giúp du khách có cơ hội quan sát quá trình nuôi và thu hoạch mật thuận lợi hơn. Tại Cát Bà, vụ mật chính thường diễn ra từ khoảng tháng 3 đến tháng 6, trùng với thời điểm nhiều loài hoa như hoa vải, hoa nhãn và hoa rừng nở rộ. Nguồn thức ăn dồi dào giúp đàn ong hoạt động tích cực, tạo điều kiện để người nuôi kiểm tra cầu mật và tiến hành thu hoạch khi đạt yêu cầu. Nếu ghé thăm đảo vào giai đoạn này, du khách có thể tìm hiểu cách người dân chăm sóc đàn ong, kiểm tra thùng nuôi và thực hiện các công đoạn lấy mật.
Mùa khai thác mật ong tại Cát Bà thường diễn ra từ tháng 3 đến tháng 6, gắn với mùa hoa rừng nở rộ. (Nguồn: Sưu tầm)
Bên cạnh vụ chính, một số hộ nuôi còn có vụ mật chiêm vào khoảng tháng 8 đến tháng 9 âm lịch, khi nguồn hoa cỏ tiếp tục cung cấp thức ăn cho đàn ong. Sản lượng và đặc điểm mật ở giai đoạn này có thể khác so với vụ xuân – hè, tùy thuộc vào lượng hoa tự nhiên và diễn biến thời tiết. Do đó, trước khi lên kế hoạch trải nghiệm thu hoạch mật ong tại Cát Bà, du khách nên liên hệ trước với các hộ nuôi ở Trân Châu hoặc Xuân Đám để hỏi lịch hoạt động. Công đoạn quay mật không diễn ra hằng ngày mà phụ thuộc vào thời điểm cầu ong đạt độ chín, bảo đảm có thể thu hoạch.
Ngoài mùa vụ, thời tiết trong ngày cũng là yếu tố cần lưu ý. Những ngày khô ráo, ít mưa thường thuận tiện hơn cho việc di chuyển đến khu vực đặt thùng ong và quan sát hoạt động của đàn. Du khách nên tuân theo hướng dẫn của chủ hộ, giữ khoảng cách an toàn và không tự ý mở hoặc tiếp cận thùng nuôi. Nếu tham quan vào mùa cao điểm du lịch, việc liên hệ và đặt lịch trước cũng giúp chủ động thời gian, đồng thời tránh làm gián đoạn công việc chăm sóc đàn ong của người dân.
3. Những trải nghiệm thú vị khi thu hoạch mật ong rừng Cát Bà
Điểm hấp dẫn của hành trình khám phá nghề nuôi ong không chỉ nằm ở thành phẩm mật ong vàng óng mà còn ở những hoạt động diễn ra trước và trong quá trình thu hoạch. Du khách có thể ghé thăm khu vực nuôi, quan sát đàn ong làm việc, tìm hiểu cách người dân chăm sóc và trực tiếp chứng kiến các công đoạn lấy mật nếu đến đúng mùa. Mỗi trải nghiệm đều mang đến góc nhìn gần gũi hơn về một nghề đòi hỏi sự kiên nhẫn, hiểu biết và khả năng thích ứng với điều kiện tự nhiên.
3.1. Ghé thăm khu vực nuôi ong và tìm hiểu đời sống đàn ong
Du khách có thể tìm hiểu nghề nuôi ong tại khu vực Xuân Đám và Trân Châu – những địa bàn gắn với hoạt động sản xuất mật ong trên đảo Cát Bà. Một địa chỉ có thể liên hệ trước là Trại ong Xuân Đám, nằm trên tuyến đường ĐT356. Tại Trân Châu, hộ nuôi ong của anh Đỗ Quang Trọng ở thôn Liên Minh với quy mô 40 đàn ong. Đây là những đầu mối để du khách tìm hiểu thêm về hoạt động nuôi ong tại địa phương, thay vì chỉ mua mật ong thành phẩm tại các cửa hàng đặc sản.
Nếu được chủ hộ đồng ý đón tiếp, du khách có thể quan sát cách bố trí thùng ong, hoạt động của ong thợ và tìm hiểu công việc chăm sóc đàn. Người nuôi cũng có thể chia sẻ kinh nghiệm lựa chọn vị trí đặt thùng, theo dõi nguồn hoa và nhận biết thời điểm đàn ong tích lũy đủ mật. Tuy nhiên, việc tham quan thực tế và quan sát thu hoạch cần được xác nhận trước với từng hộ, bởi không phải cơ sở nuôi ong nào cũng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho khách du lịch.
3.2. Theo chân người nuôi ong khám phá quy trình thu hoạch mật
Thu hoạch là công đoạn đáng quan tâm nhất khi tìm hiểu nghề nuôi ong tại Cát Bà. Trước khi lấy mật, người nuôi kiểm tra từng cầu ong để đánh giá lượng mật tích lũy và mức độ hoàn thiện của các lỗ tổ. Khi mật đạt độ chín, phần lớn lỗ tổ thường được ong vít nắp bằng một lớp sáp mỏng. Dựa vào tình trạng cầu mật, hoạt động của đàn và điều kiện thời tiết, người nuôi sẽ quyết định thời điểm thu hoạch phù hợp. Công đoạn này đòi hỏi kinh nghiệm bởi lấy mật quá sớm có thể khiến thành phẩm chứa nhiều nước, trong khi khai thác không đúng cách có thể ảnh hưởng đến đàn ong.
Sau khi lựa chọn được cầu mật phù hợp, người nuôi sử dụng dụng cụ chuyên dụng để gạt lớp sáp vít nắp, sau đó đưa cầu vào máy quay mật. Lực quay giúp mật thoát khỏi các lỗ tổ, chảy xuống khoang chứa và được lọc qua lưới để loại bỏ vụn sáp trước khi đóng vào dụng cụ bảo quản. Phần bánh tổ sau khi lấy mật có thể được đưa trở lại thùng để đàn ong tiếp tục sử dụng.
Nếu đến đúng dịp thu hoạch và được chủ hộ sắp xếp, du khách có thể quan sát trực tiếp các thao tác trên, tìm hiểu công dụng của từng dụng cụ và cách người nuôi xử lý cầu mật. Một số thao tác đơn giản chỉ nên thực hiện khi có sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm. Du khách không nên tự ý mở thùng, chạm vào cầu ong hoặc đến gần khu vực đàn đang hoạt động để tránh làm ong bị kích động.
Trải nghiệm thu hoạch mật ong giúp du khách hiểu hơn về nghề nuôi ong truyền thống tại Cát Bà. (Nguồn: Sưu tầm)
3.3. Thưởng thức mật ong tươi và tìm hiểu cách bảo quản
Sau khi hoàn thành công đoạn quay và lọc, mật ong có màu sắc tự nhiên, độ sánh và hương thơm tùy thuộc vào nguồn hoa mà đàn ong khai thác. Nếu hộ nuôi có bố trí dùng thử, du khách có thể thưởng thức một lượng nhỏ để cảm nhận hương vị của mật mới thu hoạch. Đây cũng là dịp tìm hiểu sự khác biệt giữa các đợt mật theo mùa hoa, bởi màu sắc, mùi hương và vị ngọt có thể thay đổi tùy điều kiện tự nhiên.
Du khách có thể tìm hiểu cách lọc, chiết rót và đóng chai mật ong. Sau khi loại bỏ vụn sáp, mật thường được chứa trong chai sạch, khô, có nắp kín. Sản phẩm nên được bảo quản theo hướng dẫn của cơ sở, tránh ánh nắng trực tiếp và những khu vực có mùi mạnh.
Nếu có nhu cầu mua mật ong làm quà, du khách nên ưu tiên sản phẩm có nhãn mác rõ ràng, thông tin cơ sở sản xuất, ngày đóng gói và hạn sử dụng. Tùy nhu cầu, có thể lựa chọn chai dung tích nhỏ để thuận tiện mang theo hoặc loại lớn để sử dụng lâu dài. Việc tìm hiểu nguồn gốc và cách bảo quản cũng giúp người mua có thêm thông tin để lựa chọn sản phẩm phù hợp.
Mật ong mới thu hoạch mang màu sắc tự nhiên và hương thơm đặc trưng của nguồn hoa rừng. (Nguồn: Sưu tầm)
3.4. Gặp gỡ người nuôi ong và lắng nghe câu chuyện giữ nghề
Một trong những cách tìm hiểu sâu hơn về nghề nuôi ong là trò chuyện trực tiếp với những người đã gắn bó với công việc này. Qua câu chuyện của các hộ nuôi tại Trân Châu và Xuân Đám, du khách có thể biết thêm về kinh nghiệm lựa chọn vị trí đặt thùng, nhận biết mùa hoa, chăm sóc đàn và ứng phó khi thời tiết thay đổi. Đằng sau mỗi vụ mật là quá trình theo dõi và điều chỉnh công việc theo điều kiện tự nhiên, đòi hỏi người nuôi phải tích lũy kinh nghiệm qua nhiều mùa vụ.
Nghề nuôi ong cũng cho thấy mối liên hệ giữa sinh kế địa phương và hệ sinh thái trên đảo. Nguồn hoa tự nhiên ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kiếm mật của đàn ong, trong khi những thay đổi về thời tiết và thảm thực vật có thể tác động đến sản lượng thu hoạch. Vì vậy, duy trì nghề nuôi ong không chỉ là câu chuyện phát triển một sản phẩm đặc sản mà còn gắn với việc bảo vệ môi trường sống và nguồn thực vật bản địa. Qua những chia sẻ của người làm nghề, du khách có thêm góc nhìn về giá trị của mật ong hoa rừng Cát Bà cũng như mối liên hệ giữa sản xuất địa phương và bảo tồn thiên nhiên.
4. Kinh nghiệm khi tham gia trải nghiệm thu hoạch mật ong rừng Cát Bà
Để chuyến tham quan diễn ra thuận lợi, du khách nên chuẩn bị trang phục phù hợp và tuân thủ hướng dẫn an toàn tại khu vực nuôi ong. Nên mặc quần áo dài tay, sáng màu, đi giày kín mũi và sử dụng đồ bảo hộ nếu được yêu cầu. Tránh dùng nước hoa có mùi nồng, vung tay hoặc tạo tiếng động mạnh khi ở gần thùng ong. Những người có tiền sử dị ứng nghiêm trọng với ong đốt nên cân nhắc trước khi tham gia hoạt động tiếp xúc gần.
Trước chuyến đi, du khách nên liên hệ với các hộ nuôi để hỏi lịch đón khách và thời điểm có thể quan sát thu hoạch. Nếu muốn mua mật ong làm quà, có thể tham khảo mức khoảng 500.000 đồng/lít được ghi nhận tại một hộ nuôi ở thôn Liên Minh. Giá thực tế có thể chênh lệch tùy mùa vụ và nguồn hàng, vì vậy nên hỏi trực tiếp người bán trước khi lựa chọn.
Trong quá trình tham quan, du khách không nên tự ý mở thùng ong, chạm vào cầu mật hoặc đi vào khu vực sản xuất khi chưa được cho phép. Đồng thời, cần giữ vệ sinh, không xả rác và hạn chế tác động đến cây cối, thảm thực vật quanh khu vực nuôi. Những hành động nhỏ này góp phần bảo vệ môi trường sống của đàn ong và duy trì nghề nuôi ong tại địa phương
Tuân thủ hướng dẫn của người nuôi ong là điều cần thiết khi tiếp xúc gần với đàn ong. (Nguồn: Sưu tầm)
5. Gợi ý kết hợp trải nghiệm thu hoạch mật ong với hành trình khám phá Cát Bà
Sau khi tìm hiểu nghề nuôi ong tại Xuân Đám hoặc Trân Châu, du khách có thể tiếp tục hành trình khám phá những điểm đến nổi bật của Cát Bà. Một lựa chọn phù hợp là trải nghiệm cáp treo Sun World Cat Ba trên tuyến Cát Hải – Phù Long. Từ cabin, du khách có thể ngắm nhìn những dãy núi đá vôi, vùng biển xanh và các hòn đảo nằm xen kẽ giữa mặt nước. Tuyến cáp treo cũng giúp kết nối khu vực Cát Hải với đảo Cát Bà, tạo thuận lợi cho hành trình di chuyển và tham quan
Trải nghiệm cáp treo Sun World Cat Ba mang đến hành trình khám phá biển đảo từ trên cao. (Nguồn: Sưu tầm)
Đặt vé cáp treo Phù Long - Cát Hải tại đây!
Với những ai yêu thích khám phá thiên nhiên, vịnh Lan Hạ là điểm dừng chân phù hợp để kết hợp chèo kayak, đi thuyền hoặc nghỉ ngơi tại các bãi tắm. Sau hành trình trên vịnh, du khách có thể thưởng thức hải sản tại các nhà hàng địa phương với những món đặc trưng như tu hài, bề bề, ghẹ và cá biển. Sự kết hợp giữa tìm hiểu nghề nuôi ong, khám phá cảnh quan và thưởng thức ẩm thực giúp chuyến đi có thêm những trải nghiệm khác biệt, thay vì chỉ tập trung vào các hoạt động nghỉ dưỡng ven biển.
Trải nghiệm tìm hiểu nghề nuôi ong lấy mật mở ra một góc nhìn khác về Cát Bà, nơi sinh kế của người dân gắn liền với nguồn tài nguyên tự nhiên trên đảo. Nếu ghé thăm vào mùa thu hoạch và được các hộ nuôi sắp xếp đón tiếp, du khách có thể quan sát quy trình lấy mật, trò chuyện với người làm nghề và tìm hiểu thêm về đặc sản địa phương. Đây cũng là cách để hành trình khám phá Cát Bà thêm phong phú, kết hợp giữa cảnh quan biển đảo và những câu chuyện đời sống bản địa.